आजको नेपाली समाजलाई नजिकबाट हेर्दा एउटा गहिरो चिन्ता देखिएको छ । प्रविधि र सूचनाको पहुँच बढे पनि सोच्ने, विश्लेषण गर्ने र सही–गलत छुट्टाउने विवेक भने झन् झन् कमजोर बन्दै गएको अनुभूति धेरैले गर्न थालेका छन् । सामाजिक व्यवहार, राजनीतिक प्रतिक्रिया र अनलाइन गतिविधिहरूले यो अवस्थालाई झन् स्पष्ट पारिरहेको छ ।
सामाजिक सञ्जाल अहिले विचार व्यक्त गर्ने मुख्य माध्यम बनेको छ । तर यिनै माध्यममा तथ्य नजाँचीकन समाचार र टिप्पणीहरू सेयर हुने क्रम बढ्दो छ । भीडले भनेको कुरा नै सही ठान्ने, भावनामा बगेर प्रतिक्रिया दिने र असहमतिको स्वरलाई गालीगलौजले दबाउने प्रवृत्तिले विवेकभन्दा आवेगलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ ।
राजनीतिक क्षेत्रको पनि अवस्था यस्तै छ । नेताको काम र विचारभन्दा दल वा व्यक्तिप्रतिको अन्ध समर्थन बलियो हुँदै गएको छ । गलत कार्यको आलोचना गर्नुभन्दा आफ्नै पक्षको बचाउ गर्नुलाई नै जिम्मेवारी ठान्ने सोचले लोकतान्त्रिक चेतनालाई कमजोर बनाएको छ । प्रश्न उठाउने नागरिकलाई शङ्काको दृष्टिले हेर्ने संस्कार बढ्नुले विवेकशील बहसको ठाउँ साँघुरिँदै गएको छ ।
शिक्षाको पहुँच बढे पनि त्यसले समाजमा अपेक्षित चेतना निर्माण गर्न सकेको छैन । धेरैजसो अवस्थामा शिक्षा प्रमाणपत्रमा सीमित भएको छ । आलोचनात्मक सोच, नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारी जस्ता पक्षहरू ओझेलमा परेका छन् । यसै कारण पढेलेखेका व्यक्तिहरू नै गलत सूचना फैलाउन अग्र पङ्क्तिमा देखिन थालेका छन् ।
व्यक्तिगत स्वार्थ समाजभन्दा अगाडि राख्ने प्रवृत्ति पनि तीव्र बन्दै गएको छ । सामूहिक हितभन्दा व्यक्तिगत लाभलाई प्राथमिकता दिँदा सामाजिक जिम्मेवारी कमजोर भएको देखिन्छ । यसले दीर्घकालीन सोचभन्दा तत्कालीन फाइदालाई बढवा दिइरहेको छ ।
यद्यपि विवेक पूर्ण रूपमा हराएको भने छैन । समाजमा अझै पनि सोच्ने, प्रश्न गर्ने र सचेत रहने नागरिकहरू पनि छन् । तर उनीहरूको आवाज भीडको कोलाहलमा दबिने गरेको छ । सूचना सेयर गर्नु अघि सत्य जाँच्ने बानी, गलतलाई गलत भन्न सक्ने साहस र विचारलाई व्यक्तिभन्दा ठुलो मान्ने संस्कार विकास गर्न सके विवेक पुनः जागृत हुन सक्छ ।
विवेकशील नागरिक बिना स्वस्थ समाज सम्भव छैन । यदि अहिलेको प्रवृत्तिमा परिवर्तन आएन भने, निर्णय गर्ने अधिकार बिस्तारै नागरिकको हातबाट बाहिरिने खतरा बढ्दै जानेछ । समाज भीडमा परिणत नहोस् भन्नका लागि सोच्ने, बुझ्ने र जिम्मेवार बन्ने चेतनाको विकास आजको आवश्यकता बनेको छ ।
